Ticaret ve Şirketler
Şirket Satın Almada Hukuki İnceleme (Due Diligence): Neler Kontrol Edilir?
Pay devri ile malvarlığı devri arasındaki fark, hukuki incelemenin kapsamı, beyan ve tekeffüller, devralanın geçmiş borçlardan sorumluluğu, rekabet izni ve kapanış.
Kısaca
- Pay alımında şirket tüm geçmişiyle birlikte devralınır; geçmiş borçlar şirkette kalır.
- İşletmenin malvarlığı olarak devrinde devralan, devralınan borçlardan iki yıl süreyle devredenle birlikte sorumludur.
- Hukuki inceleme sonuçları satış sözleşmesindeki beyan ve tekeffüllere, fiyat düzenlemelerine ve kapanış şartlarına yansıtılır.
- Belirli ciro eşiklerini aşan işlemler Rekabet Kurulu iznine tabidir; izinsiz işlem hukuken geçerlilik kazanmaz.
Bir şirketin ya da paylarının satın alınması, alıcının yalnızca şirketin varlıklarını değil, borçlarını, sözleşmelerini, çalışanlarını ve davalarını da üstlenmesi anlamına gelebilir. Hukuki inceleme (due diligence), alıcının bu riskleri satıştan önce görmesini ve sözleşmeye yansıtmasını sağlar. İnceleme bir alıcı için yapılabileceği gibi, satışa hazırlanan bir şirketin kendi eksiklerini görmesi için de yapılabilir.
Pay devri mi, malvarlığı devri mi?
Pay devrinde alıcı şirketin ortağı olur; şirketin tüzel kişiliği, sözleşmeleri, borçları ve davaları aynen devam eder. Bu nedenle geçmiş dönemden kalan vergi, SGK ya da işçilik borçları satıştan sonra da şirketin borcudur ve dolaylı olarak alıcıyı etkiler. Malvarlığı ya da işletme devrinde ise belirli varlıklar ve borçlar devredilir. Türk Borçlar Kanunu’na göre bir işletmeyi aktif ve pasifleriyle devralan, devralınan borçlardan devredenle birlikte iki yıl süreyle müteselsilen sorumludur. İş Kanunu da işyeri devrinde, devirden önce doğmuş işçilik alacaklarından devreden ve devralanın birlikte sorumluluğunu düzenler.
İncelemenin kapsamı
- Kuruluş ve ortaklık yapısı: esas sözleşme, ticaret sicili kayıtları, pay defteri, sermaye ödemeleri, pay üzerindeki rehin ve haciz kayıtları.
- Yönetim ve kararlar: genel kurul ve yönetim kurulu kararlarının usulüne uygun alınıp alınmadığı, imza yetkileri.
- Önemli sözleşmeler: müşteri, tedarikçi, kira, lisans ve kredi sözleşmeleri; özellikle kontrol değişikliğinde karşı tarafa fesih hakkı veren maddeler.
- Çalışanlar: iş sözleşmeleri, kıdem tazminatı yükü, devam eden işçilik davaları, SGK bildirimleri.
- Davalar ve takipler: şirketin taraf olduğu davalar, icra takipleri ve idari soruşturmalar.
- Vergi ve kamu borçları: vergi incelemeleri, uzlaşma ve dava dosyaları, kamu alacakları.
- Taşınmazlar, izin ve ruhsatlar: tapu kayıtları, imar durumu, faaliyet ve çevre izinleri.
- Bilişim ve kişisel veriler: yazılım lisansları, alan adları, marka ve patentler, kişisel verilerin korunması mevzuatına uyum.
Bulgular sözleşmeye nasıl yansır?
İnceleme sonucunda tespit edilen riskler satış sözleşmesine farklı biçimlerde yansıtılır: satıcının şirketin durumuna ilişkin beyan ve tekeffülleri, bu beyanların gerçeğe aykırı çıkması hâlinde tazminat yükümlülüğü, belirli bir riskin gerçekleşmesi hâlinde ödenecek özel tazminat, satış bedelinin bir kısmının belirli bir süre bloke edilmesi (emanet hesabı) ya da kapanıştan önce giderilmesi gereken eksikler. Bilinen bir riskin sözleşmede düzenlenmemesi, sonradan talepte bulunmayı zorlaştırabilir.
Şekil şartları ve izinler
Limited şirket payının devri yazılı yapılmalı ve imzalar noterce onaylanmalıdır; esas sözleşmede aksi öngörülmedikçe devir genel kurulun onayıyla geçerlilik kazanır. Anonim şirketlerde payın türüne göre ciro, teslim ve pay defterine kayıt gerekir. Birleşme ve devralmalarda, tarafların cirolarına ilişkin eşiklerin aşılması hâlinde Rekabet Kurulu’ndan izin alınması zorunludur; izin alınmadan gerçekleştirilen işlem hukuken geçerlilik kazanmaz ve idari para cezası gerektirebilir.
Akılda tutulacak noktalar
- İşletme devrinde müteselsil sorumluluk
- Devirden itibaren 2 yıl
- Limited şirket pay devri
- Yazılı · noter onaylı imza · genel kurul onayı · tescil
- Rekabet izni
- Ciro eşikleri aşılıyorsa kapanıştan önce
- Asgari sermaye uyumu
- 31 Aralık 2026’ya kadar
Örnek
Bir yazılım şirketinin paylarını satın almak isteyen yabancı bir yatırımcı, inceleme sırasında şirketin en büyük müşterisiyle yaptığı sözleşmede “kontrol değişikliği hâlinde müşteri sözleşmeyi feshedebilir” hükmü bulunduğunu görür. Taraflar, satış bedelinin bir bölümünün bu müşterinin kapanıştan sonraki on iki ay içinde sözleşmeyi sürdürmesine bağlanmasını kararlaştırır. Aynı incelemede yazılımın bir bölümünün lisans koşullarına aykırı kullanıldığı da tespit edilir ve bu eksiklik kapanış şartı olarak satıcıya giderttirilir.
İncelemeye başlamadan hazırlayın
- Gizlilik sözleşmesi
- Belge talep listesi ve sanal veri odası düzeni
- Ticaret sicili gazeteleri ve güncel sicil kaydı
- Son üç yılın finansal tabloları ve vergi beyannameleri
- Önemli sözleşmelerin ve devam eden davaların listesi
Sık sorulan sorular
Küçük bir şirket alımında da inceleme gerekir mi?
İncelemenin kapsamı işlemin büyüklüğüne göre daraltılabilir; ancak küçük şirketlerde de vergi ve SGK borçları, işçilik alacakları ve kira sözleşmeleri gibi temel başlıklar kontrol edilmelidir.
Satıcının beyanı gerçeğe aykırı çıkarsa ne olur?
Sözleşmede düzenlenen tazminat hükümleri uygulanır. Sözleşmede düzenleme yoksa genel hükümlere göre ayıp ve hile hükümleri gündeme gelir; ancak bunların ispatı ve süreleri sözleşmesel düzenlemeye göre daha zordur.
Satış sözleşmesi İngilizce yapılabilir mi?
Taraflar arasındaki sözleşme İngilizce yapılabilir. Ticaret siciline ve noterlere sunulacak belgeler ise Türkçe olmalıdır; iki dilli sözleşmelerde hangi metnin esas alınacağı açıkça belirtilmelidir.
Bu yazı genel bilgilendirme amacı taşır ve yayımlandığı tarihteki mevzuata göre hazırlanmıştır. Her olayın kendine özgü koşulları farklı sonuçlar doğurabileceğinden, somut durumunuz için bir avukata danışmanızı öneririz.
