Bilişim ve İnternet
Adli Bilişim ve Dijital Delil: İmaj, Hash Değeri ve Bilirkişi İncelemesi
Bilgisayar ve telefonlarda arama, kopyalama ve el koyma; imaj alınması ve özet (hash) değeri; delil zinciri, hukuka aykırı delil, ekran görüntüleri ve bilirkişi raporlarına itiraz.
Kısaca
- Bilgisayar, telefon ve kütüklerde arama, kopyalama ve el koyma Ceza Muhakemesi Kanunu’nun 134. maddesine tabidir.
- El koyma sırasında verilerin tamamının yedeği (imajı) alınır; şüpheli ya da müdafii isterse bir kopyası verilir.
- İmajın bütünlüğü özet (hash) değeriyle gösterilir; değerin tutanağa geçirilmesi sonraki incelemelerin güvenilirliği için önemlidir.
- Taraflar, bilirkişi raporuna karşı uzmandan bilimsel mütalaa alarak itiraz edebilir.
Bugün neredeyse her ceza dosyasında dijital bir iz bulunur: bir mesajlaşma uygulamasındaki yazışma, bir e-postanın başlık bilgileri, telefonun konum kayıtları ya da bir bilgisayardaki silinmiş dosya. Dijital delil kolayca değiştirilebilir ve kopyalanabilir olduğundan, nasıl elde edildiği ve korunduğu delilin değerini doğrudan belirler. Adli bilişim, bu delillerin bilimsel yöntemlerle elde edilmesi, incelenmesi ve raporlanmasıyla ilgilenir.
Arama, kopyalama ve el koyma
Ceza Muhakemesi Kanunu’nun 134. maddesine göre şüpheliye ait bilgisayar, bilgisayar programları ve kütüklerde arama yapılması, bunların kopyalanması ve el konulması, Kanunda öngörülen kararla mümkündür. Şifrelerin çözülememesi nedeniyle içeriğe ulaşılamazsa cihazlara el konulabilir; şifre çözülüp gerekli kopyalar alındıktan sonra cihazlar gecikmeksizin iade edilir. El koyma sırasında sistemdeki bütün verilerin yedeklemesi yapılır ve şüpheli ya da vekili isterse bu yedekten bir kopya çıkarılarak kendisine verilir; bu durum tutanağa geçirilir.
İmaj ve özet (hash) değeri
İnceleme, cihazın kendisi üzerinde değil, bire bir kopyası olan imaj üzerinde yapılmalıdır. İmaj alınırken cihaza veri yazılmasını önleyen donanım ya da yazılımlar kullanılır. Alınan imajın özet değeri (MD5, SHA-256 gibi algoritmalarla hesaplanan dijital parmak izi) tutanağa geçirilir. Sonradan yapılan her incelemede aynı değerin elde edilmesi, verinin değiştirilmediğini gösterir. Değerin tutanakta bulunmaması ya da farklı çıkması, delilin güvenilirliğinin tartışılmasına yol açar.
Delil zinciri ve hukuka aykırı delil
Dijital delilin el konulduğu andan mahkemeye sunulduğu ana kadar kimin elinde bulunduğu, nerede ve nasıl saklandığı kayıt altına alınmalıdır. Bu “delil zinciri”ndeki boşluklar, delilin sonradan değiştirilmiş olabileceği şüphesini doğurur. Anayasa ve Ceza Muhakemesi Kanunu, kanuna aykırı yöntemlerle elde edilen delillerin hükme esas alınamayacağını düzenler. Kararsız yapılan arama, kapsamı aşan inceleme ya da usulüne uygun olmayan iletişimin tespiti bu kapsamda değerlendirilir.
Yazışmalar ve ekran görüntüleri
Mesajlaşma uygulamalarındaki yazışmaların ekran görüntüsü, kolayca düzenlenebildiği için tek başına güçlü bir delil sayılmayabilir. Yazışmanın asıl cihazdan ya da yedekten imaj yoluyla elde edilmesi, gönderen ve alıcının kimliğinin, tarihin ve mesajın bütünlüğünün gösterilmesi gerekir. İnternet içerikleri için noter tespiti ya da savcılık aracılığıyla platformdan bilgi istenmesi, içerik silinse bile delilin korunmasını sağlar.
Dijital delilde kontrol listesi
- El koyma tutanağı
- Cihazların marka, model ve seri numarası
- İmaj
- Kullanılan yöntem ve özet (hash) değeri
- Kopya
- Şüpheli ya da müdafi tarafından istenmesi ve teslimi
- Bilirkişi raporu
- İncelenen imajın özet değeriyle tutanaktakinin eşleşmesi
Bilirkişi raporuna itiraz
Bilirkişi raporu hâkimi bağlamaz; taraflar rapora itiraz edebilir ve yeni bir bilirkişi incelemesi isteyebilir. Ceza Muhakemesi Kanunu, tarafların görüşüne başvurulan konuda uzmanından bilimsel mütalaa almasına da imkân tanır. Mütalaada; incelemenin hangi imaj üzerinde ve hangi araçlarla yapıldığı, silinmiş verilerin nasıl kurtarıldığı, zaman damgalarının doğru yorumlanıp yorumlanmadığı ve sonuçların başka bir açıklamaya imkân verip vermediği değerlendirilir.
Örnek
Bir şirket çalışanı D, ticari sırları rakip firmaya aktarmakla suçlanır ve dizüstü bilgisayarına el konulur. Bilirkişi raporu, dosyaların belirli bir tarihte harici bir belleğe kopyalandığını belirtir. Rapora karşı alınan uzman mütalaasında, raporda incelenen imajın özet değerinin el koyma tutanağıyla uyuşmadığı ve söz konusu tarihte bilgisayarın şirketin bilgi işlem birimine bakım için teslim edildiği ortaya konulur. Mahkeme bu çelişkileri gidermek için yeni bir bilirkişi incelemesine karar verebilir.
El koyma yapıldığında hazırlayın
- Arama ve el koyma kararının ve tutanağının örneği
- İmajın bir kopyasının istendiğine ilişkin talep
- Cihazı kullanan diğer kişilerin listesi
- Cihazın bakım, onarım ya da devir kayıtları
- Kullanılan bulut hesapları ve yedekleme ayarları
Sık sorulan sorular
Telefonumun şifresini vermek zorunda mıyım?
Şüpheli kendi aleyhine delil vermeye zorlanamaz; susma hakkı şifre vermemeyi de kapsar. Ancak şifre çözülemezse cihaza el konulabilir ve şifre teknik yöntemlerle çözülmeye çalışılır.
Silinmiş mesajlar geri getirilebilir mi?
Cihazın türüne, işletim sistemine ve silmeden sonra geçen süreye göre bazı veriler kurtarılabilir. Bulut yedekleri ve karşı tarafın cihazı da ayrı birer kaynaktır.
Kendi çektiğim ses kaydı delil olur mu?
Kişinin, kendisine yönelik bir suçu ispat etmek için başka türlü delil elde etme imkânı bulunmayan anlık durumlarda yaptığı kayıtlar Yargıtay tarafından bazı kararlarda hukuka uygun kabul edilmiştir. Bunun dışında başkalarının konuşmalarının gizlice kaydedilmesi ayrı bir suç oluşturabilir; bu nedenle durum somut olaya göre değerlendirilmelidir.
Bu yazı genel bilgilendirme amacı taşır ve yayımlandığı tarihteki mevzuata göre hazırlanmıştır. Her olayın kendine özgü koşulları farklı sonuçlar doğurabileceğinden, somut durumunuz için bir avukata danışmanızı öneririz.
